Em. prof. dr. Jef Van Bellingen (VUB) geeft Human(art)istic Festival mee vorm

Festival 2018

Jef Van Bellingen (Prof. Em. Filosofie VUB) beschouwt zijn emeritaat geenszins als een eindpunt. Zo wil hij zich als vrijwilliger blijven inzetten voor deMens.nu en de VUB, door mee vorm te geven aan het project Human(art)istic.

Een van de pijlers van ons project is het wereldwijd ondersteunen van de academische, artistieke en journalistieke vrijheid. In dat kader ontwikkelde de VUB, in samenwerking met deMens.nu, een uitwisselingsprogramma met Tunesië.
 
“In de tweede helft van de twintigste eeuw heeft Habib Bourguiba - de eerste president van Tunesië na de onafhankelijkheid van 1956 - het land gemoderniseerd en van Tunesië een seculiere samenleving gemaakt. Onder zijn bewind kreeg onderwijs een hoge prioriteit en werd ook filosofie in het leerprogramma van het secundair onderwijs opgenomen. Vandaag is dat nog steeds het geval. Daarom bestaat er in Tunesië een rijke filosofische traditie. Wat in de context van een toenemende islamisering een belangrijk gegeven is. Zo is bijvoorbeeld in Saudi-Arabië het onderricht in filosofie verboden. Ook de Franse filosoof Michel Foucault gaf in de jaren zestig van de vorige eeuw twee jaar les aan de universiteit van Tunis. Zijn aanwezigheid is daar zeker niet onopgemerkt voorbijgegaan. Hij blijft tot op heden veel filosofen in Tunesië inspireren.

Bovendien is Tunesië het enige land waar de Arabische Lente tot een democratie heeft geleid. Het is niet voor niets dat het Kwartet voor Nationale Dialoog, een overlegorgaan in Tunesië, in 2015 de Nobelprijs voor de Vrede ontving.”

Jef Van Bellingen had een grote lesopdracht aan de VUB. Hij doceerde er onder meer Interpretatie van politiek-filosofische teksten uit de Oudheid en de Middeleeuwen, Rechtsfilosofie, Thema’s uit de wijsbegeerte van de Oudheid tot de Middeleeuwen, Filosofie en kritiek van de religie en Geschiedenis en theorie van de vrijmetselarij.

Eerder verscheen dit gesprek met Jef Van Bellingen in deMens.nu Magazine:

Het vrije denken begint bij de mens nu

Op 1 oktober 2017 neemt Professor Jef Van Bellingen afscheid van een bijna veertigjarige loopbaan aan de Vrije Universiteit Brussel.  Zijn cursussen  konden rekenen op een ruime belangstelling van de studenten en hij is tot vandaag een veel gevraagd spreker binnen vrijzinnige kringen. Ter gelegenheid van zijn opruststelling verschijnt er in het najaar bij de VUB Press een liber amicorum. In dit huldeboek vindt men naast bijdragen van collega’s en vrienden ook een terugblik op zijn leven aan de  universiteit. Toch beschouwt Van Bellingen zijn emeritaat geenszins als een eindpunt. Zo wil hij zich als vrijwilliger blijven inzetten voor deMens.nu en de VUB door mee vorm te geven aan het project Human(art)istic.

Afbeelding verwijderd.

Eén van de pijlers van dit project is het wereldwijd ondersteunen van de academische, artistieke en journalistieke vrijheid. In dit kader ontwikkelde de VUB in samenwerking met deMens.nu een uitwisselingsprogramma met Tunesië. Het was naar aanleiding van de internationale conferentie “Vrijmetselaars en Verlichting: radicalisme onder vuur?” (2010) dat de eerste contacten met Tunesië werden gelegd. Daarna bezochten we met Prof. Van Bellingen in april 2011 de universiteit van Tunis. Inmiddels had de Arabische revolutie plaatsgevonden en was het land op institutioneel vlak nog in crisis. Er werd aan de universiteit geen les gegeven. Toch konden we tijdens dit eerste werkbezoek een seminarie volgen, waar verschillende doctorandi hun onderzoek kwamen toelichten. Via Mustapha Latifi (Professor politieke filosofie en mensenrechten aan de universiteit van Tunis) kwamen we in contact met l'Association Tunisienne des Etudes Philosophiques. Hieruit volgde een intense en duurzame samenwerking tussen de universiteiten van Tunis, de VUB en deMens.nu.

We vroegen aan Jef wat hij leerde uit zijn vele werkbezoeken en waarom hij het zo belangrijk vindt om met Tunesië te blijven samenwerken:

Ik beschouw Tunesië als een buur van Europa, dat aan de overkant ligt van de Middellandse Zee en waarmee we een lange culturele en politieke geschiedenis delen. Het westelijke deel van de Middellandse Zee kende in de oudheid naast Rome nog een andere grootmacht: Carthago. Deze stad werd in de achtste of negende eeuw voor Christus gesticht door de Feniciërs en bevond zich nabij de huidige Tunesische hoofdstad Tunis. Zo herinnert zich iedereen de Carthaagse veldheer Hannibal als de briljante strateeg en de grote tegenstander van de Romeinen in de Tweede Punische Oorlog.

Bovendien heeft in de vierde eeuw na Christus ook de filosoof en kerkvader Augustinus in Carthago gestudeerd en geleefd. Pas met de Arabische verovering en de islamisering krijgt Noord-Afrika een ander gelaat. Gedurende eeuwen behoort Tunesië dan tot een andere wereld, die zich naast en tegenover het Christelijke Europa ontwikkelt. Hierbij mogen we niet uit het oog verliezen dat de islam een godsdienst is die voortkomt uit een traditie van mediterrane monotheïstische religies, waardoor we de islam kunnen opvatten als een variant van het Judaïsme en het Christendom.

In de tweede helft van de twintigste eeuw heeft Habib Bourguiba -de eerste president van Tunesië na de onafhankelijkheid -het land gemoderniseerd en van Tunesië een seculiere samenleving gemaakt. Onder zijn bewind kreeg onderwijs een hoge prioriteit en werd ook filosofie opgenomen in het leerprogramma van het secundair onderwijs. Ook vandaag is dit nog steeds het geval. Daarom bestaat er in Tunesië een rijke filosofische traditie. Wat in de context van een toenemende islamisering een belangrijk gegeven is. Zo is bijvoorbeeld in Saoedi Arabië het onderricht in filosofie verboden. Ook de Franse filosoof Foucault gaf in de jaren zestig van de vorige eeuw twee jaar les aan de universiteit van Tunis. Zijn aanwezigheid is daar zeker niet ongemerkt voorbijgegaan. Hij blijft tot op heden veel filosofen uit Tunesië inspireren. Bovendien is Tunesië het enige land waar de Arabische lente heeft geleid tot een democratie. Het is niet voor niets dat ze de Nobelprijs voor de Vrede ontvingen.

Mijn leermeester Hubert Dethier wekte mijn belangstelling voor de filosofie, zoals die in de islamitische wereld werd beoefend. Grote denkers als Avicenna en Averroes zorgden voor een buitengewoon creatieve receptie van de antieke filosofische traditie in het (vernieuwde) monotheïsme van de islam. Dit besef is van zeer groot belang in de huidige polemiek over de islam. Binnen het fundamenteel politiek en ideologisch conflict met de islam in de middeleeuwen (de wereld van de islam was voor de christelijke wereld 'hostis perpetuus') was de filosofie een 'topos' van dialoog. Maar de plaats van waaruit de filosofie spreekt is de mens en datgene wat mensen bindt: het vermogen te denken.

Als filosofen en vrijdenkers is het onze plicht, waar dan ook deze plaats op te zoeken. In Tunesië is dat niet moeilijk. Met Ibn Khaldun heeft Tunesië tevens één van de grote middeleeuwse denkers voortgebracht, die o.a. op het vlak van de sociologie van de religies baanbrekend werk heeft verricht. Voor vrijzinnigen stelt zich trouwens een creatieve uitdaging om eigen standpunten te herdefiniëren vanuit een andere context dan diegene die bepaald wordt door de Rooms-Katholieke “vijand”. De islam herleiden tot een fanatieke en potentieel terroristische religie, betekent het opgeven van elke ernstige analyse en is een denkend mens onwaardig. Het probleem van zinloos geweld tussen mensen noopt tot een meer omvattende analyse, waarbij de link met religieuze overtuigingen uiteraard niet mag ontbreken. Het vrije denken begint bij de mens nu. Ga naar Tunesië, liefst buiten de toeristische luxe- concentratiekampen.